Aardgasvrij wonen is een belangrijke stap om klimaatverandering te beperken. Als individu is het verduurzamen van je huis zelfs één van de meest impactvolle stappen die je kunt nemen voor een beter klimaat. Veel Nederlanders maken zich zorgen over het klimaat en willen iets doen. Toch verduurzamen we onze huizen nog te langzaam. Wat is er aan de hand? Wat zijn de barrières om je huis te verduurzamen? In dit artikel lees je daar meer over.
Achtergrond: gebouwde omgeving
De uitstoot van broeikasgassen door gebouwen is in de afgelopen twintig jaar gedaald. Was die in 2000 nog 29,7 megaton CO2e in 2021 is die gedaald naar 24,5 megaton CO2e. Huishoudens dragen daar voor 70% aan bij. De daling bij huishoudens komt vooral door meer duurzame nieuwbouw woningen, betere isolatie van bestaande woningen en warmere winters. Verbranden we meer aardgas, bijvoorbeeld omdat we een koudere winter hebben, dan leidt dit tot een hogere CO2-uitstoot. Zo was de winter in 2021 wat kouder, waardoor de uitstoot steeg. Huishoudens hebben tegenwoordig meer elektriciteit nodig dan vroeger. Dit komt door een toename in het aantal huishoudens, groei in het aantal apparaten dat we bezitten en meer gebruik van bepaalde apparaten, zoals koeling. Gelukkig zijn die apparaten wel steeds efficiënter in verbruik, dat scheelt.
Hoe staat de gebouwde omgeving ervoor?
We zitten op een pad met onvoldoende reductie. Veel Nederlanders hebben wel maatregelen genomen, maar het aardgasvrij maken van huizen gaat te langzaam. Slechts duizenden bestaande huizen zijn overgegaan van cv-ketel naar een volledig elektrische warmtepomp of een warmtenet. Nieuwbouw woningen zijn door regelgeving gelukkig wel bijna allemaal aardgasvrij. In 2020 zijn van de bijna 8 miljoen huizen er zo’n 717.000 aardgasvrij, bijna allemaal nieuwbouw. In de Klimaat- en Energieverkenning van 2022 wordt verwacht dat de gebouwde omgeving op 18,2 megaton CO2e gaat uitkomen in 2030, terwijl de doelstelling uit het Klimaatakkoord 15,3 megaton CO2e is.
Programma Aardgasvrije Wijken
De overheid is in 2018 via het Programma Aardgasvrije Wijken begonnen met ‘proeftuinen‘. Dit zijn aangewezen wijken waarbij alle gebouwen in stappen aardgasvrij worden gemaakt. Het voordeel van deze aanpak is dat er veel kennis en ervaring wordt opgedaan die later te gebruiken is in andere wijken. Ook is wijk-voor-wijk handig omdat gemeenten ook weten wat er nog meer nodig is in een wijk in de komende jaren, aldus Rijksoverheid.
Wat zijn de barrières om te verduurzamen?
Verduurzamen doen we op dit moment vooral via het laten plaatsen van HR-glas en zonnepanelen, gevolgd door vloer-, dak- en spouwmuurisolatie (RVO, 2022). De belangrijkste reden om dit te laten doen is het verlagen van de energierekening. Daarna volgen een verbetering van het wooncomfort en bijdragen aan een beter milieu. Hoeveel verduurzamen we eigenlijk? Volgens RVO zijn er in 2021 in circa 800.000 huizen (koop en huur) maatregelen getroffen, waaronder bijvoorbeeld 1,4 miljoen isolatie besparingen. We maken dus wel stappen, maar zoals eerder genoemd zijn er pas enkele duizenden bestaande huizen aardgasvrij gemaakt. Wat zijn de barrières om je huis volledig te verduurzamen? En dat veel meer Nederlanders dat doen?
Barrière 1: Prijs en rendement
De kosten voor een energieneutraal huis – geen aardgas en eigen opwekking van energie net zo groot als energieverbruik – zijn ongeveer € 35.000 volgens Thuisbaas (Urgenda). Vereniging Eigen Huis schat het op € 7.000 tot € 38.000 om een huis aardgasvrij te maken. Uiteraard verschilt de prijs per type woning en het energielabel, maar voor de meeste Nederlanders is dit een aanzienlijk bedrag. Naast zorgen over de financiering hebben veel Nederlanders het gevoel dat ze de investering niet zullen terugverdienen. Onderzoek van IPSOS (2021) laat zien dat 25% van de mensen de investeringen niet verwacht terug te verdienen vanwege de hun hogere leeftijd of omdat ze verhuisplannen hebben. Uit onderzoek gedaan in de proeftuinen (TNO, 2020) komen drie vragen van mensen naar voren als het gaat om kosten: Kan ik de benodigde investeringen betalen? Ga ik er niet op achteruit? Hoe aantrekkelijk is de gekozen aanpak?
Barrière 2: Onduidelijkheid
Als mensen onduidelijkheid ervaren dan leidt dit tot twijfel en onzekerheid bij het maken van keuzes. Onderzoek van TNO (Samenwerken in de wijkaanpak) en van RVO (Aardgasvrije gebouwde omgeving) toont aan dat Nederlanders behoefte hebben aan duidelijkheid als het gaat om het verduurzamen van huizen en hun persoonlijke situatie. Die onduidelijkheid zit op drie punten:
- Algemene onduidelijkheid – Waarom is aardgasvrij belangrijk voor het klimaat? Wanneer is aardgas niet meer mogelijk? Wat vervangt aardgas? Is aardgas niet ook schoon? Zijn de huidige oplossingen (warmtepomp) wel toekomstbestendig?
- Beleid onduidelijkheid – Verandert de overheid straks haar beleid? Wat is eigenlijk het overheidsbeleid voor mijn gemeente, wijk of huis?
- Persoonlijke onduidelijkheid – Wat moet er aan mijn huis gebeuren? Hoeveel gaat het kosten? Komen er straks betere en goedkopere alternatieven?
Barrière 3: Te veel moeite
Een gewone verbouwing brengt al gedoe met zich, verduurzamen zorgt bij de meesten nog voor extra gedoe. Denk daarbij aan het uitzoeken wat er moet gebeuren, welke bedrijven dat kunnen doen, welke prijzen redelijk zijn en het maken van afspraken in een druk leven. Daarnaast is er nog gedoe tijdens de verbouwing omdat je even niet kunt leven zoals je gewend bent. ‘Simplicity changes behavior‘ dat is wat gedragswetenschapper B.J. Fogg zegt. De moeite die iemand moet nemen is een belangrijke factor of iemand wel of niet het gedrag uitvoert. Die moeite kan zitten in mentale inspanning, tijd, geld, fysieke inspanning en of het past binnen bestaande routines of sociale normen.
Barrière 4: Gebrek aan keuzevrijheid
Voor ieder persoon is het belangrijk om een gevoel te hebben van autonomie en keuzevrijheid. Iets opgelegd krijgen vinden we meestal niet prettig. In het eerder genoemde onderzoek van TNO tijdens de proeftuinen komt naar voren dat keuzevrijheid een barrière kan zijn. Het gevoel dat een verbouwing om te verduurzamen wordt opgelegd door de overheid kan aversie opwekken.
Barrière 5: Gebrek aan noodzaak
De noodzaak om van het aardgas af te gaan wordt niet door iedereen hetzelfde ervaren. Uit onderzoek door TNO bij deelnemers aan de proeftuinen komt naar voren dat een deel van de Nederlanders zich afvraagt wat de noodzaak is om CO2-uitstoot te verminderen. En dat sommige Nederlanders nog denken dat de wereld groener wordt, of dat de mens niet verantwoordelijk is voor de extra CO2-uitstoot. Sommigen hebben het gevoel dat Nederland als enige iets doet, andere landen niets doen of dat sommige bedrijven niets doen. Voor hen voelt het nutteloos om zelf actie te ondernemen. Noodzaak kan ook te maken hebben met de voor- of nadelen die we bij verduurzamen ervaren. Onderzoek van de Hogeschool van Amsterdam (2022) laat zien dat energiezuiniger gedrag soms wordt ervaren als iets dat geld kost, tijd vraagt en comfort vermindert.
Barrière 6: Gebrek aan vertrouwen
Is het wel realistisch om ieder huis aardgasvrij te krijgen? Klopt het wel dat we straks beter uit zijn? Levert het echt wel het effect op dat gezegd wordt? Is verduurzamen wel in mijn belang? Ben ik wel in staat de juiste keuzes te maken? Het kan daarnaast goed zijn dat mensen verschillende dingen horen van mensen om hen heen. Dit gevoel en deze vragen zorgt bij sommigen voor weinig vertrouwen in beleid, instanties en eigen kunnen.
Tips om te activeren
Bovenstaand inzicht in de barrières van Nederlanders om hun huis aardgasvrij te maken kan helpen bij het bedenken van oplossingen. Een deel van die oplossing is duidelijkheid geven, informeren en mensen beter in staat stellen te verduurzamen. Daarbij is het van belang dat we rekening houden met ons gedrag. De volgende tips kunnen daarbij helpen:
- Maak gebruik van de vijf punten voor betere klimaatcommunicatie.
- Zorg dat iemand persoonlijk in gesprek kan gaan, dat geeft vertrouwen.
- Geef het gevoel dat we het samen moeten gaan realiseren.
Bronnen:
- RVO – Monitor Verduurzaming Gebouwde Omgeving 2022
- RVO – Monitor Energiebesparing Gebouwde Omgeving 2021
- RVO – Aardgasvrije gebouwde omgeving: de realisatie en beïnvloedende factoren
- TNO 2020 – Samenwerken in de wijkaanpak
- Programma Aardgasvrije Wijken – Programmaplan 2021-2024
- Ministerie van BZK – Beleidsprogramma versnelling verduurzaming gebouwde omgeving 2022
- Hogeschool van Amsterdam – Energiegebruik bij lage inkomens 2021
- CBS – Klimaatverandering en energietransitie 2020
