In het verduurzamen van gebouwen gaat veel aandacht naar isolatie, zonnepanelen en de overstap naar warmtepompen. Veel minder aandacht gaat naar de aanpassingen die al die gebouwen tezamen, namelijk een stad, in de toekomst nodig hebben. Hoe ziet de duurzame stad van de toekomst eruit? En welke voordelen leveren zo’n stad ons op? In de toekomst zal een nog groter deel van de mensen in steden wonen. Dat geeft steden extra uitdagingen. Hoe houden we het bereikbaar, veilig en schoon? In dit artikel lees je meer over de uitdagingen van steden en hoe de duurzame stad van de toekomst eruit kan gaan zien.
Meer en meer mensen trekken naar de stad
Wereldwijd stijgt al jaren het aantal mensen dat naar de stad trekt. Woonden rond 1800 nog 10% van de mensen in de stad, inmiddels is dat wereldwijd zo’n 55%. En naar verwachting groeit die verstedelijking verder naar 68% van de wereldbevolking in 2050. En niet het aandeel groeit, maar ook de totale wereldbevolking groeit verder. In 2050 leven er zo’n 10 miljard mensen op aarde, waarvan dus zo’n 7 miljard in steden. Dat betekent 2,2 miljard meer stedelijke bewoners dan nu (VN). Het zal dan ook een flinke uitdaging zijn voor steden om al die mensen te voorzien van goede huizen, schoon water, voldoende eten, energie, schone lucht en een goede infrastructuur.
Kijken we naar Nederland dan valt op dat ons land van zichzelf al sterk verstedelijkt is. Zo woont circa 75% van de mensen in stedelijke regio’s. Vergeleken met andere Europese landen is dat aandeel hoog (PBL). Wat ons onderscheidt van andere landen is dat de helft van onze stedelingen in kleine regio’s om de grote stad woont, en niet in de grote steden zelf. De trek naar de stad is in Nederland een hele tijd niet populair geweest. Tussen de jaren ’60 en ’80 trokken Nederlanders juist weg van de stad, maar sinds de jaren ’90 neemt verstedelijking weer toe. Die toename zet zich naar verwachting in de komende jaren verder voort (CBS).
Steden hebben veel impact op klimaatverandering, ze veroorzaken zo’n 70% van de wereldwijde CO2-uitstoot (IEA, 2021).
Uitdagingen van steden
Steden hebben continu uitdagingen om inwoners van een goed leven te voorzien. In een wereld waarin steden steeds grotere aantallen inwoners moeten huisvesten nemen die uitdagingen verder toe. Denk aan voldoende schoon water, voedsel, veiligheid, welzijn van inwoners, armoede, vervoer, afvalverwerking en nieuwe technologieën. En dat zijn niet eens de grootste uitdagingen, want juist ook klimaatverandering en verlies van biodiversiteit raken steden. Niet alleen vanwege de impact, maar ook vanwege de rol die steden erin spelen.
- Klimaatverandering beperken en erop aanpassen.
- Luchtkwaliteit in steden is slechter.
- Verlies van biodiversiteit raakt ook steden.
Steden en klimaatverandering
Steden hebben veel impact op klimaatverandering, ze veroorzaken zo’n 70% van de wereldwijde CO2-uitstoot (IEA, 2021). Dat komt met name vanwege de hoge energiebehoefte en verkeer. Aan de andere kant zijn er de gevolgen van klimaatverandering. Hitte zorgt in steden voor veel hogere temperaturen omdat stenen, asfalt en beton van gebouwen en straten veel warmte vasthouden. Bovendien versterken het vele verkeer, industrie, verwarming en airconditioning in combinatie met beperkte luchtwisseling in steden dat warmte-effect. Dit terwijl we in de toekomst juist meer periodes van hitte kunnen verwachten. Ook zal het door klimaatverandering vaker flink regen. In korte tijd heeft een stad dan grotere hoeveelheden water te verwerken. Steden hebben dus impact op het klimaat, maar ook veel te maken met de effecten van klimaatverandering.
Luchtkwaliteit is in steden slechter
Een andere uitdaging in steden is luchtkwaliteit. Vervuilde lucht ontstaat doordat er meer ongezonde deeltjes aanwezig zijn, zoals fijnstoffen, stikstofoxiden en ozon. Inademen van vervuilde lucht kan ongezond zijn (astma, COPD). Vooral verkeer is een belangrijke bron, maar ook industrie, scheepvaart, landbouw en verwarming van gebouwen (houtstook) dragen bij (RIVM). Waarom is de luchtkwaliteit in steden gemiddeld slechter? Dat komt omdat daar veel van de bronnen aanwezig zijn en omdat er meer mensen op een relatief klein gebied bij elkaar leven.
Nederland is een sterk verstedelijkt land, maar toch zie je dat de lucht in de randstad (Rotterdam, Amsterdam, Utrecht) slechter is dan het landelijk gemiddelde. Vooral in het noorden (Vlieland, Ameland) is de luchtkwaliteit beter (CROW). Ondanks dat de luchtkwaliteit in Nederland al meerdere jaren verbetert en veel duurzame veranderingen kunnen helpen, is groeiende verstedelijking een uitdaging. Doordat er meer mensen in een stedelijke omgeving gaan wonen komen er dus ook meer mensen in aanraking met slechtere luchtkwaliteit en die extra mensen kunnen voor meer ongezonde deeltjes in de lucht zorgen, bijvoorbeeld door toename van verkeer.
In het stadse leven groeit onze behoefte naar spullen, voedsel en energie, maar raakt de connectie met de natuur verloren.
Verlies van biodiversiteit raakt ook steden
In de afgelopen vijftig is biodiversiteit wereldwijd flink afgenomen (-69%). Dit komt met name door ontbossing, intensieve landbouw, vervuiling en klimaatverandering die voortkomen uit een groeiende behoefte naar energie, voedsel en materialen. Drijvende krachten daarvan zijn het belang van economische groei, bevolkingsgroei, wereldhandel en keuzes in technologie, aldus het WWF. Nu maakt stedelijke gebied slechts 1% uit van het bewoonbare land op aarde en zijn steden niet direct de grootste bron voor verlies van biodiversiteit. Tegelijk bouwen we in de komende dertig jaar veel extra stedelijk gebied. Die extra gebouwen, wegen en andere infrastructuur nemen de plaats in van natuur en verstoren het leven van dieren en planten ter plaatse (geluid, licht en vervuiling). In het stadse leven groeit onze behoefte naar spullen, voedsel en energie, maar raakt de connectie met de natuur verloren. Gedrag en levensstijl in de stad hebben daardoor indirect veel impact op het verlies van biodiversiteit.
Ook in Nederland is om dezelfde redenen biodiversiteit verloren gegaan, al heeft intensivering van de landbouw en verstedelijk grotendeels in de vorige eeuw plaatsgevonden. Vooral stikstofuitstoot, maar ook watervervuiling, bestrijdingsmiddelen en verdroging van land heeft nu aandacht nodig (WWF). Steden zijn geen natuurlijke plek voor dieren en planten, in Nederlandse steden hebben vooral dieren het lastig door bebouwing dichter op elkaar, veldjes die verdwijnen en kort gehouden planten in parken.
Toekomstbestendige steden bouwen we samen
Willen we toekomstbestendige steden dan zullen we bovenstaande uitdagingen (klimaatverandering, luchtvervuiling, verlies van biodiversiteit) mee moeten nemen in de keuzes die we maken bij het inrichten. Niet alleen om verdere achteruitgang te verminderen, maar ook om voldoende aangepast te zijn op wat er op ons afkomt. Die toekomstbestendige steden en stedelijke regio’s bouwen we samen: overheden, beleidsmakers, gebiedsontwikkelaars, ontwerpers én bewoners. Om alle groepen mee te krijgen is het waardevol om juist ook de mooie, leuke en hoopvolle dingen van duurzame steden te belichten, en niet alleen de uitdagingen en bedreigingen.
Hoe ziet de duurzame stad van de toekomst eruit?
Hoe gaat de duurzame stad van de toekomst eruit zien? Uiteraard kun je daar niet met zekerheid een beeld van geven. De stad van de toekomst is van veel dingen afhankelijk, bouwen we met veel verschillende partijen en er kan van alles gebeuren wat we nu nog niet weten. Toch is een vergezicht wel te vormen omdat steden langzaam ingericht worden en er al aan gewerkt wordt. Zo kun je uit de vele visies, rapporten, onderzoeken en beleidsdocumenten een rode draad vinden. Wat zie je daarin terug?
Meer groen
Meer groen. De duurzame stad van de toekomst heeft meer stadsbossen, straatbomen, parken, moestuinen, muurbegroeiing, groene daken en tuinen. Dat komt omdat meer groen bij veel uitdagingen van de toekomst helpt. Meer groen zorgt voor verkoeling via schaduwplekken en waterverdamping. Dit kan tot wel 7 graden schelen. Groen helpt ook bij de verwerking van hevige regenbuien doordat bomen en andere planten water vasthouden, vertraagd naar de omgeving laten lopen en de bodem als een spons werkt. Ook kan meer groen bijdragen aan de luchtkwaliteit omdat het vervuilde deeltjes in de lucht kan filteren, maar dan moet het groen de luchtbeweging in steden niet remmen zodat vervuilde lucht blijft hangen. Bovendien kan het lucht-filterende effect vervuiling verlagen, maar niet oplossen. En tot slot, meer groen is prettig voor bestaande stadsdieren en kan de achteruitgang van andere diersoorten stoppen. Kortom, de duurzame stad van de toekomst is natuurinclusief ingericht en ademt groen.
Straten ingericht voor fietsers, wandelaars en ov
Naast meer groen zie je ook nog nauwelijks auto’s en juist veel mensen rondlopen of fietsen. In de duurzame stad van de toekomst is het zo ingericht dat schone manieren van reizen makkelijk en prettig zijn. Het principe 15-minutensteden heeft ervoor gezorgd dat dagelijkse activiteiten, zoals werk, school en boodschappen, binnen een straal van 15 minuten te bereiken zijn. Elektrisch openbaar vervoer en enkele elektrische deelauto’s vervoeren ons als fietsen en wandelen niet prettig is. Deze inrichting van de stad maakt de lucht schoner en is beter voor het klimaat. En nu we dichterbij huis leven kennen we de mensen om ons heen weer beter, meer sociale samenhang voelt goed, de duurzame stad bruist.
Slim omgaan met energie, water en grondstoffen
Wereldwijd verbruiken steden zo’n driekwart van alle energie. In duurzame steden van de toekomst gaan we slim en efficiënt om met energie. Digitalisering en nieuwe technologieën helpen ons energie te besparen. Die energie komt vooral van zon en wind, waardoor de gebouwen in de stad op allerlei manieren zonne-energie op een esthetisch aantrekkelijke manier opvangen en ook zijn windmolens geïntegreerd in en om de stad. En ook met water gaan we anders om. We vangen het op, bewaren het en hergebruiken het vaker dan nu. Zuiniger en slimmer met water zie en merk je. In veel meer gebouwen zie je natuurlijke materialen, zoals hout, terug omdat biobased bouwen de norm is geworden. Slimmer omgaan met onze grondstoffen merken we ook bij het gebruik van eigen spullen. Die komen vaker van om de hoek. De duurzame stad van de toekomst is dus natuurlijker, slimmer en efficiënter.
Wat levert de duurzame stad op?
In de duurzame stad zijn we goed in staat met veranderend klimaat om te gaan, verkoelend bij hitte en bij hevige regen vindt water zijn weg zonder overlast. Dat geeft de stad en zijn bewoners een gevoel van rust. Nu steden niet vooral van beton, steen en asfalt zijn voelen we ons prettiger. Wandelen, fietsen of sporten in een stukje natuur geeft mensen een fijn gevoel, het verlaagt ook stress (WUR). Door de schone lucht hebben bovendien minder mensen last van luchtwegklachten. En doordat we veel dingen in de buurt doen is het socialer en bruisend. We kijken weer meer naar elkaar om, en dat doet mensen goed. Tot slot, door de vele groene plekken zien we ook meer stadsdieren en zorgen we er met elkaar voor dat iedereen gewaardeerd wordt. De duurzame stad van de toekomst is een natuurinclusieve stad voor iedereen.
- Bruisende en sociale plek.
- Goed voor ons welzijn.
- Waardering voor de natuur.
- Leven in schone lucht.
- Veiliger en gezonder.
- Natuurlijk koel bij hitte.
- Bestand tegen stevige regen.
Voorbeelden van duurzame steden of wijken
Duurzaamheid is een breed begrip en bestaat uit veel factoren, zoals de uitstoot van broeikasgassen, circulariteit, energiebesparing, natuur en biodiversiteit, luchtkwaliteit of vervuiling. Steden kunnen dus op verschillende factoren stappen maken en naar voren komen als een duurzame stad. Nuance bij de claim dat een stad duurzaam is blijft dan ook essentieel. Onderstaande voorbeelden van duurzame steden of wijken geven dus niet aan welke ‘het beste’ zijn, maar meer ter inspiratie en om een richting te laten zien.
- Kopenhagen, Denemarken
- Wenen, Oostenrijk
- Hamburg, Duitsland
- Madrid, Spanje
- Stockholm, Zweden
- Proeftuin Erasmusveld, Den Haag
- Ons Natuurhuis, Heeze
Bronnen:
- Verenigde Naties – World Cities Report 2022.
- IEA – Empowering Cities for a Net Zero Future 2021.
- CBS – Wat is verstedelijking?
- WUR – De Groene Stad.
- PBL – De stad verbeeld 2015.
- De Groene Agenda
- RIVM – Luchtkwaliteit in Nederland.
- Milieu Centraal – Luchtvervuiling en fijnstof.
- WWF – Living Planet Report 2022.
- WWF – Living Planet Report Nederland 2023.
- Kennisplatform CROW – Luchtkwaliteit Nederland.
- Maas, J. 2009 – Morbidity is related to a green living environment.
- CUT – Climate energy, urban opportunity.
